ความรู้เท่าทันสื่อดิจิทัลกับความสามารถในการแยกแยะภาพข่าวจริง และภาพข่าวที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์ของผู้เปิดรับสื่อดิจิทัล

การศึกษาวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ (1) เพื่อศึกษาระดับความรู้เท่าทันสื่อดิจิทัลในการแยกแยะภาพที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์ (2) เพื่อศึกษาความสามารถในการแยกแยะภาพข่าวจริงและภาพข่าวสังเคราะห์ และ (3) เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างความรู้เท่าทันสื่อดิจิทัลกับความสามารถในการแยกแยะภาพข่าวจริงและภาพข่าวที่สร้างโดยปัญญาประดิษฐ์ของผู้เปิดรับสื่อดิจิทัล กลุ่มเป้าหมายที่ใช้ในการศึกษาครั้งนี้ ได้แก่ ผู้เปิดรับสื่อดิจิทัลวัยทำงานตอนปลายและผู้สูงอายุตอนต้น ที่มีช่วงอายุระหว่าง 45–65 ปี จำนวน 5 ท่าน และผู้เชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์และสื่อดิจิทัลจำนวน 3 ท่าน เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล คือ การสัมภาษณ์เชิงลึก และกิจกรรมทดสอบการจำแนกภาพ สถิติและวิธีการวิเคราะห์ข้อมูลที่ใช้ คือ การวิเคราะห์เนื้อหา และการตรวจสอบข้อมูลแบบสามเส้า ผลการศึกษาพบว่า (1) ระดับความรู้เท่าทันสื่อดิจิทัลของกลุ่มเป้าหมายมีความตระหนักรู้ถึงผลกระทบของปัญญาประดิษฐ์ในระดับเบื้องต้น แต่ยังคงมีช่องว่างทางความรู้เกี่ยวกับกระบวนการสร้างภาพสังเคราะห์ ทำให้มีการประเมินขีดความสามารถของเทคโนโลยีต่ำกว่าความเป็นจริง (2) ความสามารถในการแยกแยะภาพข่าว พบว่ากลุ่มเป้าหมายส่วนใหญ่ใช้การสังเกตจุดบกพร่องทางกายภาพ เช่น ความผิดปกติของอักขระภาษาไทยและสรีระร่างกายเป็นเกณฑ์หลัก แต่อย่างไรก็ตามยังพบภาวะระแวงสื่อจริง โดยผู้ทดสอบมักตัดสินว่าภาพข่าวจริงที่มีความสมบูรณ์แบบเป็นภาพสังเคราะห์ (3) ความสัมพันธ์ระหว่างความรู้เท่าทันสื่อดิจิทัลกับความสามารถในการแยกแยะพบว่า การรู้เท่าทันสื่อดิจิทัลทำหน้าที่เป็นกลไกชดเชยทักษะทางสายตา โดยผู้ที่มีความรู้เท่าทันสูงจะเปลี่ยนจากทักษะการสังเกตไปสู่การใช้พฤติกรรมการตรวจสอบเชิงบริบท เช่น การสืบค้นภาพย้อนกลับและการตรวจสอบแหล่งที่มาของข้อมูล ซึ่งส่งผลต่อความสามารถในการคัดกรองข้อมูลข่าวสารอย่างมีประสิทธิภาพ